Terpenen en etherische olie

Geneeskrachtige geurstoffen

Terpenen


Terpenen zijn een unieke klasse van secundaire plantenstoffen. Het zijn aromatische stoffen die ervoor zorgen dat elke plantensoorten een unieke geur en smaak heeft. Terpenen zorgen ervoor dat iedere appelsoort zijn eigen smaak heeft en iedere rozensoort zijn unieke geur.


Alle terpenen hebben met elkaar gemeen dat hun basisstructuur bestaat uit isopreen-eenheden. Een isopreeneenheid bestaat op haar beurt weer uit 5 koolstofatomen en 8 waterstof atomen. Terpenen zijn koolwaterstoffen die uit meerdere isopreen-eenheden bestaan. Er bestaan zeer veel soorten terpenen, onder meer afhankelijk van het aantal isopreen-eenheden. Een terpeenmolecuul met tien koolstofatomen wordt een monoterpeen genoemd. Terpenen met 15 koostofatomen (C15) zijn Sesquiterpene, met 20  Diterpen (C20), met 25 Sesterterpene (C25), met 30 Triterpene (C30), met 40 Tetraterpene (C40). Terpenen met meer dan veertig koolstofatomen worden polyterpenen genoemd. Polyterpenen komen veel voor in hars, was en rubber. Monoterpenen vinden we vooral in de etherische oliën van planten.


Naast de terpenen bestaan er ook terpenoïden waarvan de basisstructuur is afgeleid uit isopreen-eenheden. In tegenstelling tot terpenen worden ze gekenmerkt door extra functionele groepen waaronder hydroxygroepen (alcoholen), carbonylgroepen (aldehyden, ketonen), carboxylgroepen (zuren) en esters. Deze groepen bepalen grotendeels de geur, smaak en biologische activiteit (bijvoorbeeld als hormonen zoals giberelinezuur).

 

Essentiële oliën die uit planten worden gewonnen, bestaan grotendeels uit terpenen of terpenoïden. Ze spelen een belangrijke rol voor de plant. In de natuur heeft immers alles een functie. Dat geldt dus ook voor terpenen. Als onderdeel van etherische oliën zorgen ze voor een sterke geur en smaak. Aan de ene kant zorgen ze ervoor dat schadelijke micro-organismen en planteneters op afstand worden gehouden, aan de andere kant trekken ze juist bestuivers aan die voor het voortbestaan van de plant nodig zijn.

 

Etherische oliën bestaan echter niet alleen uit terpenen en terpenoïden. Het zijn wel de hoofdbestanddelen, maar daarnaast komen er nog andere organische stoffen in voor zoals fenolen en fenylpropaan derivaten.


Etherische olie


Etherische oliën zijn vluchtige, aromatische stoffen die uit plantenmateriaal worden gewonnen. Ze zijn vloeibaar bij kamertemperatuur maar verdampen al snel als ze verhit worden. In tegenstelling tot de vette oliën die we in de keuken gebruiken, laten ze na verdamping geen vlek achter op papier. Etherische olie wordt ook wel essentiële olie genoemd.


De meeste etherische oliën hebben een intensieve, aangename geur. Eén soort olie kan wel uit meer dan 400 geurcomponenten bestaan. Ze zijn zo soort specifiek dat ze absoluut eenmalig in de natuur voorkomen. Lang niet alle planten produceren etherische oliën, ze komen slechts bij 10% van alle planten voor en dan ook nog eens in zeer geringe hoeveelheden. Bij veel planten die etherische olie bevatten ligt de concentratie tussen 0,05-3%. Sommige planten bevatten een hogere concentratie zoals bijvoorbeeld nootmuskaat (8-15%) of kruidenagel (16-19%). De hoogste concentraties komen voor in hars (30-40%). Maar je hebt ook planten waarbij de concentratie veel lager ligt zoals bijvoorbeeld bij citroenmelisse (0,025-0,02%) of rozen (00,2-0,03%). Zo heb je voor het maken van 1 gram etherische rozenolie zijn wel 5 kilo bloemblaadjes nodig. Niet voor niets zijn etherische oliën zo kostbaar.


Gelukkig heb je er ook niet veel van nodig, sterker nog, teveel etherische olie kan zelfs schadelijk zijn. Aanbevolen wordt een concentratie van 1-2% in een zalf of crème. Dit komt eneigszinds overeen met de concentratie aan etherische oliën in de plant zelf. Als je zelf bijvoorbeeld een massageolie wilt maken, zijn dit 1-3 ml etherische olie op 100ml basisolie (bijv. Amandelolie). In één ml. etherische olie gaan 20 druppels. Dit zijn dus 10-30 druppels per 100 ml. Ditzelfde geldt voor je natuurcosmetica wanneer je zelf crèmes, lotions, shampoos e.d. maakt. Ook voor een lekker geurtje in de kamer hoef je slechts een paar druppels in een schaaltje met water te geven en deze boven een theelichtje te zetten. Er zijn speciale vernevelaars te koop die de moeite waard zijn om aan te schaffen als je vaker etherische oliën in je woning gebruikt.



Plantendelen

Etherische oliën worden uit allerlei delen van de plant gewonnen.


Bloemen:      roos, lavendel, kamille, jasmijn

Bladeren:      eucalyptus, laurier, patchouli, manuka

Naalden:       spar, grove den (Pinus sylvestris) en jeneverbes

Gras:              citronella, gingergras, lemongrass, palmarosa

Bessen:          jeneverbes, nootmuskaat, peper, tonkaboon

Peulen:          vanille

Zaden:           anijs, venkel, kardadom, koriander, wortel, komijn

Hout:              rozenhout, sandelhout, ceder, den

Hars:              benzoe, copal, myrrhe, styrax, wierook

Schors:          kaneel

Wortel:           engelwortel, valeriaan, maggieplant, vetiver

Kegels:           zilverspar

Wortelstok     alant, galgant, kurkumma, iris, gember

Bloemknop:   kruidnagel

Vruchtschil:  citroen, sinasappel, grapefruit, manderijn, limette



Productiemethoden


Kort door de bocht zijn er vier manieren om etherische oliën te gewinnen:

  • Bij de citrusachtigen wordt de olie meestal koud uit de schil geperst.
  • De tweede methode waarvoor de meeste planten in aanmerking komen, is de destilleermethode. Hierbij wordt met behulp van stoom de etherische olie uit de plant geëxtraheerd. De stoom stijgt samen met de etherische olie omhoog, koelt boven in de ketel af, condenseert en het water met de etherische olie wordt vervolgens opgevangen. Aangezien de etherische olie op het water drijft kan deze na afloop van het destillatieproces met een pipet worden afgezogen. Achter blijft het hydrolaat; water met zeer kleine deeltjes opgeloste etherische olie. Dit hydrolaat wordt niet weggegooid maar in de natuurcosmetica verder verbruikt.
  • Ook de enfleurage methode valt onder de extractiemethode. Deze zeer arbeidsintensieve methode, waarbij bloemen in een dunne laag (varkens)vet op glasplaten worden gelegd, wordt vrijwel niet meer toegepast.
  • De vierde methode is extractie met behulp van (vluchtige) oplosmiddelen. Deze werkwijze is vanwege mogelijke resten oplosmiddelen in de olie, minder geschikt voor etherische oliën die in de Aromatherapie worden ingezet.


Geurwaarneming


Etherische oliën hebben uiteenlopende effecten op ons welbevinden. Het waarnemen van geuren is een ingewikkeld proces maar verloopt o.a. via de amygdala waar herinneringen en emoties worden opgewekt. Tevens worden neurotransmitters uitgeschud die onze stemming beïnvloeden. Leuk om te weten is dat sommige oliën rustgevend werken, andere juist opwekkend. Weer andere zijn verwarmend of verfrissend of juist goed voor de concentratie.


Verfrissend, betere concentratie:     basilicum, spar, grapefruit, grove den, rozemarijn, citroenverbene

Harmoniserend:                                   geranium, grapefruit, lavendel, mandarijn, muskatellersalie, salie, citroen

Rustgevend, angst verminderend:   lavendel, melisse, sinaasappel, roos, sandelhout

Bij Verkoudheid:                                   eucalyptus, lavendel, spar, pepermunt, salie, tijm

In de kinderkamer;                              mandarijn, vanille

Insectenafwerend:                              bergamotte, eukalyptus, geranium, limette, lavendel, kruidnagel, rozemarijn,

                                                               salie, citroen

 


Geursoort

Ook kunnen oliën ingedeeld worden naar geursoort. Sommige etherische oliën zijn onmiskenbaar aan één geursoort toe te schrijven. Voor andere ligt dat moeilijker. Deze tabel is dan ook niet volledig maar geeft slechts een indicatie.

 

Houtachtig:  Naaldbomen, Sandelhout, Vetiver, Patchouli

Fruitig:           Citrus-vruchten, Melisse, Citroengras, Bergamot

Harsachtig:  Wierrook, Myrrhe, Styrax, Benzoe, Myrte

Groen:           Basilicum, Salie, Rozemarijn, Oregano, Marjoraan

Kruidig:          Kaneel, Anijs, Kruidnagel, Gember, Peper

Fris:                Eucalyptus, Pepermunt, Citroen

Bloemig:       Jasmijn, Roos, Viooltje, Mimosa Geranium, Lavendel

                      Vanille

Bij het mengen van etherische oliën voor het maken van bijvoorbeeld een parfum wordt rekening gehouden met geurnoten. Geuren worden daarbij ingedeeld in top/bovennoten, hart/middennoten en basisnoten. Uit alle drie de groepen worden één of meerdere oliën gekozen.


Topnoot

De topnoten ruik je het eerste maar ze zijn ook het snelste weg. Typische boventonen zijn: frisse geuren uit Citrus oliën als Bergamot, Citroen, Sinaasappel en Grapefruit, frisse houtachtige oliën als Eucalyptus, Tea tree, kaneel of geuren als pepermunt, mint, citroengrasof petit grain.


Hartnoot

Daarna ruiken we de hartnoot die iets langer blijft hangen. Het zijn wat krachtigere geuren uit bloemen of bloeiende toppen van kruiden als: Kamille, Geranium, Anijs, Lavendel, Jeneverbes, Oregano, Rozemarijn, Anijs of Gember.


Basisnoot

De basisnootgeuren zijn het zwaarst. Je ruikt ze als laatste en ze blijven het langst hangen. Het zijn intense geuren uit hars of hout of sterk ruikende bloemen. Voorbeelden hiervan zijn houtachtige oliën als ceder- of sandelhout, bloemige geuren van ylang-ylang, roos of jasmijn, harsachtige geuren uit wierook, styrax, benzoe en myrrhe en intense geuren als manuka, vanille, patchouli, kruidnagel en vetiver



Aromatherapie


In de aromatherapie worden etherische oliën doelgericht ingezet bij ziekte of verwondingen. De meeste oliën werken desinfecterend en doden kiemen. Ook de plant zelf weert zich hiermee tegen schadelijke stoffen. Etherische oliën kunnen in de juiste dosering een positief effect op de gezondheid of genezing hebben. In te hoge concentraties kunnen ze echter juist toxisch werken. Zo zijn huidirritaties mogelijk, vooral bij sterke zonnestraling, of reageren sommige mensen allergisch op bepaalde oliën. Daarnaast werken etherische oliën in op de lever, de nieren, de hart- en bloedsomloop, de ademhaling en het zenuwstelsel. In- en uitwendig gebruik van etherische oliën is daarom met grote voorzichtigheid te nemen en hiermee zelf te experimenteren is af te raden. Niet voor niets staan op het etiket van deze producten gevaren-pictogrammen afgebeeld. Informeer je goed of raadpleeg een speciaal opgeleide aroma-therapeut als je deze oliën voor gezondheidsredenen wilt gebruiken. Voor baby's zijn etherische oliën niet geschikt maar ook bij kleine kinderen en ouderen is extra voorzichtigheid geboden. Dit geldt zelfs voor een lekker geurtje in de slaapkamer.


 Toedieningsvormen

Er zijn verschillende manieren waarop etherische oliën binnen de aromatherapie worden toegediend:

  • Via de neus: inhaleren van bijvoorbeeld Eucalyptus radiata, Melaleuca cajaputi, Rosmarinus officinalis Ct Cineol of oliën van naaldbomen kan helpen bij infectie van de ademwegen. Bij inslaapproblemen wordt graag Lavendula angustifolia ingezet.
  • Via de huid: middels massages, wikkels, wondcompressen of zalven kunnen etherische oliën opgelost in vette oliën via de huid in ons bloed terecht komen aangezien etherische oliën lypofiel zijn. Buik, rug en benen zijn minder geschikt dan voetzolen, handpalm, hoofdhuid, voorhoofd en de elleboogholte. Plekken die veel haaruitgangen, zweet-en talgklieren bevatten nemen de oliën makkelijker op dan een vereelde huid. Door dunne huid (baby's, kinderen en ouderen), slijmhuid en beschadigde huid dringen oliën makkelijker binnen. Ook warme, vochtige en goed doorbloede huid versnelt het opnameproces.
  • Via de mond: inname via de mond dient met de grootste voorzichtig te gebeuren vooral als we bedenken dat 1 druppel een kruiwagen vol blaadjes kan zijn. Inwendig gebruik alleen in overleg met een aromatherapeut.
  • Via de vagina: tampons met etherische olie in de juiste dosering worden binnen de aromatherapie bijvoorbeeld toegepast bij candida of jeuk.
  • Via de anus: in Frankrijk wordt dit toegepast bij aambeien maar verder is er weinig over bekend.

 

Aangezien ik geen aromatologin ben verwijs ik je voor meer informatie over de werking van etherische oliën op ons lichaam naar de volgende website: https://stichtingaromatherapie.nl/aromatherapie/essentiële-olien/meest-gebruikte-etherische-olien/

 

Recepten


Na zoveel weetjes krijg je natuurlijk zin om zelf aan de slag te gaan. Leuk om te maken is een ruimtespray. Hiervoor neem je een glazen flesje (100 ml) met een sproeidopje. Hierin gaan de volgende ingrediënten:

  • 10 ml alcohol ( 96%, ethanol)
  • 10 dr. Eth.olie Mandarijn
  • 10 dr. Eth. olie Sinasappel zoet
  • 10 dr. Eth. olie limette
  • 5 dr. Eth. olie vanille
  • 90 ml gedestilleerd water

 

In plaats van alcohol kun je ook in een 1 ml flesje, 1 theelepel zout aanvullen met leidingswater en 30 druppels etherische olie naar keuze toevoegen. Deze is slechts 1 maand houdbaar in tegenstelling tot de spray met alcohol die meer dan een half jaar mee gaat.

Als je het flesje vervolgens twee weken laat ‘rijpen’ vormen de geuren zich tot een mooi ‘bouquet’. Ook kun je jezelf hier heerlijk mee insprayen. Helaas blijft zo’n geurtje niet heel erg lang hangen. Een roll-on op basis van een olie is daarom meer geschikt. Een roll-on is een 5 of 10 ml flesjes met bovenop een klein roldopje (zoals op de foto hierboven). Deze vul je met een olie, bijvoorbeeld jojoba-olie en voegt daar 3-5 druppels etherische olie (bij 5 ml basisolie) aan toe. Pas wel op voor je kleren want het is olie. Ik houd zelf veel van harsgeuren, vooral styrax.


Voor een roll-on met een flesje van 5 ml heb je volgende ingrediënten nodig:

  • 2,5 ml jojobal-olie
  • 2,5 ml amandelolie
  • 2 dr. Styrax
  • 2 dr. Sinaasappel zoet
  • 2 dr mandarijn


Zet een pannetje met water op en zet hierin de styrax en een hittebestendig glas met hierin de jojoba- en amandelolie. Verwarm beide tot ongeveer 50 graden. De styrax is heel kleverig en loopt makkelijker uit het flesje wanneer je het iets verwarmt. Druppel vervolgens twee druppels styrax bij de olie en roer alles met een kleine elektrische mixer (melkopschuimertje) goed door, zodat de styrax zich kan vermengen. Voeg dan nog twee druppels sinaasappel en mandarijn  toe en na een paar daagjes trekken is je rol klaar ... mmm.

Natuurlijk kun je ook een paar druppels eth. olie aan je zelfgemaakte gezicht- of bodycreme toevoegen. Op 50 ml crème gaan maximaal 15 druppels etherische olie. Hoe je zelf een gezichtscrème maakt kun je hier lezen: "natuurcosmetica".