"Back to the roots"

Voor onze verre voorouders die voor het overleven afhankelijk waren van datgene wat de natuur hen bood, waren wortels een essentiële voedingsbron. Vooral in de koude jaargetijden waar boven de grond geen frisse groene planten meer groeien en ook geen bessen, noten en zaden meer te vinden zijn, boden wortels uitkomst. Wortels zijn lang houdbaar en kunnen de hele winter door worden geoogst. Gelukkig zijn we voor ons overleven niet meer afhankelijk van het verzamelen van wilde planten en vruchten. Toch zien we dat steeds meer mensen interesse hebben in "wildpluk" en meer op zoek zijn naar contact met de natuur en moeder aarde. Wortels verzamelen brengt je letterlijk terug naar de aarde. Met je handen in de grond, de geur van mos, vochtige aarde en afgestorven planten, voel je je met de aarde en haar geheimen verbonden.

Wie wel eens wortels van medicinale planten heeft uitgegraven, zoals die van de Smeerwortel of Heemst kent waarschijnlijk dat gevoel; alsof je een verborgen schat uit de aarde naar boven haalt. En tegelijkertijd ben je je er ook van bewust dat wanneer je een plant met wortel en al uit de bodem graaft, deze daarna niet meer verder kan groeien. Daarom zijn er een aantal dingen belangrijk waar je rekening mee moet houden als je ze gaat verzamelen:

• kijk voordat je gaat verzamelen altijd of een plant beschermd is en op de rode lijst voor komt.
• Ook wortels van zeldzame planten die niet op de rode lijst staan kun je beter in gedroogde vorm bij de apotheek halen, via het internet bestellen of in je eigen tuin aanplanten. 
• graaf wortels uit op plekken waar genoeg andere planten van dezelfde soort groeien
• neem van deze planten nooit meer wortels mee dan 25%
• sommige planten lopen weer opnieuw uit wanneer je een stukje van de wortels in de grond achter laat.
• let er bij het verzamelen op dat je niet allerlei planten rondom vertrapt of beschadigd
• verzamel niet meer wortels dan je nodig hebt of gaat verwerken. Je hebt vaak niet veel nodig. Maak je bijvoorbeeld een tinctuur dan heb je aan een handje vol wortels genoeg.

Wortels uitgraven in de natuur is echter niet altijd even makkelijk. Het is een werkje waar je de tijd voor moet nemen. Wortels zijn immers daarvoor bedoeld dat ze de plant vast verankeren in de grond zodat deze niet om kan waaien of er makkelijk uitgetrokken kan worden. Sommige wortels laten zich dan ook niet zo één-twee-drie blootleggen.

De beste tijd om wortels in het wild te verzamelen is de herfst. Dit is echter ook de tijd dat de meeste planten niet meer in bloei staan en veel bovengrondse delen aan het afsterven zijn. Veel planten zijn aan het eind van hun groeitijd niet meer zo goed herkenbaar als wanneer ze fris in blad en bloem staan. Graaf alleen die wortels uit waar je je 100% zeker van bent want niet alle planten in de natuur zijn zonder gevaar voor de gezondheid. Zo zijn schermbloemigen, waar ook giftige soorten van zijn, onderling makkelijk te verwarren. Het is goed om vooraf in het jaar al te bepalen welke wortels je later in de herfst wilt uitgraven en deze zo nodig te markeren. Bij planten in je eigen tuin is dit natuurlijk makkelijker dan in de vrije natuur maar zo voorkom je verwarring met wortels die je liever niet op je bordje of in je thee wilt hebben. 

Een alternatief voor het verzamelen van wilde wortels, is het aanplanten van kruiden in je tuin of in potten op het terras of balkon. Dit is niet alleen een goede oplossing voor zeldzame planten maar ook voor planten die in Nederland helemaal niet in het wild groeien. Sommige kruiden of kleine struiken die elders in Europa of nog verder weg van huis in de natuur voorkomen, doen het ook goed in ons klimaat zoals de Taigawortel, de Rozenwortel of de Zilverkaars. Planten die niet winterhard zijn zoals bijvoorbeeld Gember, Kurkuma of Galanga kun je in potten kweken en in de winter naar binnen halen.

Mocht je dat alles te veel gedoe vinden of mocht je te weinig ervaring hebben om planten in de natuur te kunnen verzamelen kun je natuurlijk altijd teruggrijpen op gedroogde wortels uit de apotheek, natuur-/reformwinkel of het internet.

Je zou het in eerste instantie wellicht niet zo snel denken maar er zijn best veel planten waarvan de wortels eetbaar zijn of een heilzame werking hebben, zoals bijvoorbeeld de Klis, de Cichorei of de Paardenbloem. In "Back to the roots" komen ruim 70 planten aan bod waarvan de wortels medicinaal of culinair gebruikt kunnen worden. Daaronder bevinden zich niet alleen wilde kruiden maar ook wortels, knollen en bollen die wij als groente in de keuken gebruiken. Sommige zijn niet alleen gezond maar hebben ook een medicinale werking en worden van ouds her als huis-tuin-en-keukenmiddel gebruikt bij lichamelijke ongemakken zoals bijvoorbeeld de ui of de knoflook.

In de wortelportretten worden tal van wetenswaardigheden besproken zoals de naamgeving, de familie waar de plant toe behoort, natuurlijke herkomst, vindplaats, historisch gebruik, leuke feitjes over het gebruik in vroegere tijden, geneeskrachtige werking, toepassing binnen de volksgeneeskunde en de huidige natuur geneeskunde, inhoudsstoffen en veel recepten die je kunt gebruiken voor de verwerking van de wortels. Om je een idee te geven hoe een kruidenportret eruit ziet, stel ik iets verderop het Nagelkruid aan je voor.

"Back to the roots" bestaat uit een algemeen hoofdstuk over wortels (hun functies, algemeen voorkomende inhoudsstoffen, tijdstip en manier van verzamelen en bereidingswijzen) en vier hoofdstukken waarin kruiden worden voorgesteld waarvan de wortels medicinaal en/of culinair worden toegepast:

• Wortels uit de natuur
• Wortels uit de tuin
• Wortels uit Verweggistan
• Wortels, knollen en bollen uit de groentetuin

 

 

Om deze pagina`s te kunnen bekijken heb je echter een wachtwoord nodig.

Wachtwoord

Net zoals bij de "Kruidenkuren" heb je voor de toegang voor de volgende pagina´s een wachtwoord nodig. Deze kun je voor 40€ bestellen in de webshop. Ik krijg soms de vraag waarom ik deze informatie niet gratis op de website plaats. De reden hiervoor is dat het voor mij een kleine vergoeding is voor de tijd die ik aan deze "cursus" heb besteed, de kosten die ik heb voor het onderhouden van deze site en de vele informatie die ik hier gratis te beschikking stel. Ook plaats ik bewust geen advertenties en maak ik geen reclame voor anderen.

In de webshop kun je de wachtwoorden bestellen en krijg je deze automatisch via je mail toegestuurd. Je kunt niet vanuit je mail op het wachtwoord klikken. Om de pagina`s te kunnen lezen moet je terug naar deze website en klik je bovenin de balk op de pagina "Wilde Wortels". Hier klik je op de sub-pagina die je wilt lezen en geef je de juiste code in.

Hieronder volgt een voorbeeld van een portret van één van de wortelkruiden: het geel Nagelkruid (Geum ubanum).

Geum urbanum

Wood Avens/ Herb Bennet (E), Nelkenwurz, echte (D)

Plantennamen en oude volksnamen zeggen veel over de tradities en gebruiken binnen de volksgeneeskunde. Het zijn oude archieven waaruit we veel kunnen afleiden van de medicinale werking van een plant en haar gebruik. Zo eindigen in het Duits veel namen van wilde kruiden "wurz (= wortel). Zo ook bij het Nagelkruid wat in het Duits "Nelkenwurz" heet. Deze verwijzing naar de wortel duidt erop dat het de wortel van de plant is die voor medicinale doeleinden interessant is. In het Nederlands komt dit minder vaak voor maar we zien het bijvoorbeeld terug bij de Smeerwortel of de Adderwortel. "Nelken" betekent in het Duits kruidnagel.

Ook de Nederlandse naam "Nagelkruid" is afgeleid van deze exotische specerij. En waarachtig, de wortel van dit plantje smaakt echt naar kruidnagel, pittig, vurig en direct herkenbaar. Vroeger werd ze dan ook in de keuken gebruikt om gerechten mee op smaak te brengen. Ook de latijnse naam Geum, waarschijnlijk gebaseerd op het Griekse woord "γεῦμα" (geuma), wat "de smaak van iets" betekent, verwijst naar de kruidnagelachtige geur en smaak van de wortels. De soortnaam "Urbanum" betekent "stedelijk" en laat zien dat de plant vroeger veel voorkwam in de buurt van nederzettingen.

Nagelwortel komt ook in Nederland overal verspreid voor. De plant staat in loofbossen en in struwelen maar ook aan slootkanten. Ze heeft een voorkeur voor voedselrijke vochtige bodems en voor halfschaduw tot schaduwrijke plekken. Ook heeft ze een zusje, het Knikkend Nagelkruid (Geum rivale) dat in Nederland vrij zeldzaam is. Hier in Oostenrijk kom ik dit plantje wel regelmatig tegen. Ze heet hier Bach Nelkenwurz en komt, zoals de naam al aan geeft, voor op vochtige plakken, langs beken, vochtige weiden en oevers. Ook háár wortels ruiken licht naar kruidnagel.

Nagelkruid behoort tot de rozenfamilie (Rosaceae). Een typisch terugkerend kenmerk voor deze familie is het getal vijf. Soms zijn het de samengestelde bladeren, soms de bloem- of kelkblaadjes waar we dit getal in terugvinden. Bij het Nagelkruid zijn het de vijf gele bloemblaadjes. De bloemetjes, die iets weg hebben van boterbloemen, veranderen in de loop van het seizoen naar ronde, ietwat stekelige bolletjes. Deze bestaan uit rijpe vruchtjes met een haakvormig uiteinde, die kunnen blijven haken in de pels van dieren en zich op die manier verspreiden.

Het Nagelkruid vormt een rozet van grondbladeren met een geveerde vorm waarbij de onderste deelblaadjes kleiner zijn dan de daarop volgende bladeren. De deelbaadjes staan gepaard, tegenover elkaar, en het blad eindigt in een eindblad. Deze kan lobvormig zijn maar ook spits toelopen. Deze typische vorm zien we ook terug bij andere soorten uit de rozenfamilie, zoals bijvoorbeeld bij Moerasspirea (Filipendula ulmaria), Agrimoni (Agrimonia eupatoria) en Zilverschoon(Potentilla anserina). De blaadjes aan de stengel zien er heel anders uit dan de wat lobbige grondbladeren. Ze zijn veel spitser en hebben minder inkepingen. De jonge blaadjes van het Nagelkruid kun je in het voorjaar plukken en rauw gebruiken in salades of om te wokken met andere kruiden.

Het zijn echter vooral de wortels die zowel medicinaal als culinair toepassing hebben vonden. Al in de 9e eeuw, was het Nagelkruid in de "Capitulare de Villis", het beroemde tuinreglement van Karel de Grote, opgenomen als een nuttige geneeskrachtige plant. Ook in middeleeuwse kloostertuinen nam het Nagelkruid een vaste plek in en werd ze gezien als een beschermend kruid tegen de pest en ‘boze dampen’.

Het Nagelkruid werd vooral bekend en populair onder de naam "Benedictijnenwortel" (Benedictenwurz). Het kruid werd in verband gebracht met de heilige Benedictus, de grondlegger van de klooster-geneeskunde. In de Middeleeuwen geloofden mensen hulp van deze heilige te krijgen door in geval van ziekte, de planten te gebruikten die aan hem waren gewijd. Benedictijnse monniken zullen dit kruid wellicht ijverig hebben gebruikt want de plant werd in die tijd voor tal van ziekten ingezet. Ook werd Nagelkruid aan bier toegevoegd dat in veel kloosters werd gebrouwen, echter niet alleen vanwege de aromatische smaak maar ook om zijn conserverende eigenschappen. Bij de bereiding van bier, maar ook wijn werd nagelkruid gebruikt om bederf tegen te gaan.

In de volkskeuken werd de wortel in gerechten als compote, punch of kerstkoekjes gebruikt als vervanger van de destijds zeer dure kruidnagel of om limonade, thee, wijn en likeur mee op smaak te brengen. 

 

Bereiding & gebruik

Zowel de verse als gedroogde wortel kun je gebruiken om er medicinale producten als een thee, tinctuur of wijn van te maken. daarnaast wordt de wortel graag gebruikt om er kruidenbitters of een glühwein mee op smaak te brengen. Ook kun je de gedroogde wortel tot poeder vermalen en gebruiken om er gerechten mee te kruiden. Ze kan op dezelfde manier worden toegepast als de echte kruidnagel. 

Thee

Nagelkruidthee bij maag-darmklachten en diarree

• 1 theelepel verse of gedroogde, fijngesneden wortel
• 250 ml water

Breng de wortels met het water aan de kook, doe het gas uit en laat de thee 10 minuten trekken. Daarna zeef je de wortels eruit.

Tot driemaal daags één kopje.

 

Nagelkruidthee om mee te gorgelen bij ontstoken tandvlees en als zitbad bij aambeien

• 2 volle theelepels fijn gesneden kruidnagelwortelstokken
• 1/4 l water

Kook het water en giet dit over de wortels. Laat de thee 15 minuten trekken. Daarna zeven en laten afkoelen. Gebruik de thee meerdere keren per dag lauwwarm om te gorgelen.

Tinctuur

Een tinctuur verdunt met een beetje water kun je gebruiken om wonden te reinigen, om de mond mee te spoelen bij ontstekingen en bij diarree. Hiervoor neem je 5 -10 druppels in een glaasje water. Voor het maken van een tinctuur heb je nodig:

• verse wortel van het Nagelkruid
• 40-45% alcohol

Vul een klein jampotje voor 2/3 deel met de verse wortel en giet het potje verder vol met de alcohol. Zorg ervoor dat de wortels onder staan. Doe het deksel erop en laat dit 4 weken trekken. Schud het potje in deze tijd af en toe door en zeef de wortels er daarna uit.

 

Nagelkruidwortelpoeder

Droog de wortels van het Nagelkruid en maal ze daarna fijn in een keukenmachine of elektrische koffiemolen. Met dit keukenspecerij kun je bijvoorbeeld appelmoes, marmelade of gerechten waar je kruidnagel voor zou gebruiken, kruiden.

Nagelkruid wijn

Volgens oude wijsheden versterkt Nagelkruidwijn het hart en de maag en verdrijft het vermoeidheid en melancholie. In het boek van Sigrid Hirsch vind ik een recept voor een Nagelkruidwijn voor hartlijden en als versterkend middel. Vroeger werd in plaats daarvan ook wel het gedroogde poeder aan wijn toegevoegd. Ook bij maag- en darm klachten kan het als digestief ingenomen worden.

• 250 g verse wortels
• 1 fles witte wijn

Laat de fijngesneden verse wortels 10 dagen in de wijn bij kamertemperatuur trekken. Zeef de wortels er daarna uit en neem hiervan een klein borrel glaasje voor of na de maaltijd.

Nagelkruidlikeur

Je kunt de likeur als lekker digestief na de maaltijd gebruiken. Meer voor de lekker dan als medicinaal middel.  :)

• 2 eetlepels klein gesneden verse nagelkruidwortels
• een hand vol bloemen van: malve, roos, duizendblad en goudsbloem
• een hand vol pepermuntblad
• een hand vol melisseblaadjes
• 1 eetlepel anijs en venkelzaadjes
• zeste (fijngesneden of geraspte schil zonder het witte deel) van 1 - 2 biologische sinaasappels
• 1 liter jenever of wodka
• 500 gram kandijsuiker

Doe alle ingrediënten in een glazen pot of fles, sluit deze af met een deksel en laat de likeur 4 -6 weken trekken. Schud de pot af en toe goed door zodat de kandijsuiker kan oplossen. Daarna zeef je de likeur en doe je deze in een glazen fles. Hoe langer je de likeur laat staan hoe lekkerder deze wordt.

Nagelkruid-glühwein

Als versterkend middel bij vermoeidheid, hartversterkend, tijdens een dipje om je op te peppen of als digestief. 

• 2 eetlepels verse wortel
• 2 steranijs
• 1 stuk kaneel
• schil van 2 biologische sinaasappels
• 700 ml liter rode wijn.

Doe alle ingrediënten in een glazen pot met deksel en laat dit 5 dagen trekken, dagelijks schudden. Daarna zeven en koel bewaren. Voor gebruik 1 glas even verwarmen en met een klein lepeltje honing zoeten naar smaak.